Zaburzenia funkcji rozrodczych u koni

Końskie zdrowie, ,

Zaburzenia funkcji rozrodczych u koni to poważny problem dla hodowców chcących wykorzystać jak najlepiej posiadany materiał genetyczny. Poniżej wymieniamy kilka z najczęściej występujących zaburzeń.

Zatrzymanie łożyska

U klaczy łożysko zostaje wydalone fizjologicznie od 30 minut do 3 godzin po zakończeniu akcji porodowej. Opóźnione wydalenie łożyska może prowadzić do toksycznego zapalenia macicy, sepsy, intoksykacji, zapalenia tworzywa kopytowego, a nawet śmierci zwierzęcia. Ryzyko powikłań wzrasta w miarę upływu czasu i zależy w znacznej mierze od sposobu postępowania z taką klaczą. Obserwacje kliniczne obejmujące 3.500 starannie prowadzonych klaczy standardowych ras ujawniły, iż 10,6% z nich wykazywało zatrzymanie łożyska po porodzie, niemniej jednak u żadnej z nich nie doszło do rozwinięcia toksycznego zapalenia macicy czy też zapalenia tworzywa kopytowego. Zatrzymanie łożyska może prowadzić także do opóźnionej inwolucji macicy po porodzie i obniżonej płodności w rui poźrebietnej.

Najczęściej stosowanym postępowaniem terapeutycznym w przypadku zatrzymania łożyska jest podawanie oksytocyny, samodzielnie lub w połączeniu z innymi preparatami.

Powinno się absolutnie unikać manualnnego oddzielania łożyska z użyciem siły gdyż może to prowadzić do uszkodzenia endometrium, rozerwania łożyska i pozostania jego fragmentów w jamie macicy, a nawet wynicowania narządu. Płukanie macicy zazwyczaj zapewnia pełniejsze oddzielenie kosmków łożyska i usunięcie mniejszych jego fragmentów i martwych tkanek, które mogą znajdować się w jamie macicy. Płukanie macicy można łączyć z podawaniem oksytocyny. Miejscowa (domaciczna) lub ogólna terapia antybiotykowa może zapobiegać rozwinięciu się sepsy. W przypadku pojawienia się oznak intoksykacji zaleca się podawanie niesterydowych środków przeciwzapalnych.

Przetrwałe ciałko żółte

Przetrwałość ciałka żółtego jest jedną z ważnych przyczyn niepłodności u klaczy i powinna być różnicowana od rzeczywistego anestrus (okresu bezrujowego) na podstawie pomiaru poziomu progesteronu lub badania ultrasonograficznego. Leczenie przy pomocy PCF2G jest technicznie łatwe i zazwyczaj kończy sie powodzeniem.

Zapalenie błony śluzowej macicy i endometrioza

Większość klaczy, króre nie zaźrebiają się po kilkukrotnym kryciu wykazuje w tym czasie zaburzenia funkcjonowania błony śluzowej macicy lub przechodziły schorzenia endometrium w przeszłości. Zmiany degeneracyjne w błonie śluzowej macicy zawiązane są z wiekiem, zaś zakażenia endometrium mogą prowadzić do powstania w nim zmian zapalnych. Zakaźne zapalenie macicy (ang. Contagious Equine metritis. CEM) odgrywa w tym zespole znaczną rolę i wiele krajów posiada specyficzne wytyczne dotyczące jego diagnostyki i zwalczania.

Po kryciu niemal zawsze dochodzi u klaczy do przejściowego zapalenia błony śluzowej macicy na skutek niemożliwego do uniknięcia zanieczyszczenia oraz drażniącego działania samego nasienia. Niezależnie od tego czy mamy do czynienia z kryciem naturalnym czy sztucznym unasiennianiem, penetracja szyjki macicy u “ginekologicznie zdrowych” klaczy prowadzi do reakcji zapalnej o podobnym nasileniu. Niemniej jednak, u niektórych z nich rozwija sie przewlekły stan zapalny endometrium. Stan zapalny śluzówki macicy indukowany obecnością nasienia jest obecnie uznawany za jeden z możliwych czynników przyczniających sie do zmiany środowiska macicznego i w konsekwencji obniżonej przezywalnoścl zarodków.
Klacze z przewlekłym stanem zapalnym wykazują także inne sprzyjające endometritis zaburzenia takie jak nieprawidłowe ukształtowanie sromu, opadniecie macicy, czy też opóźnione wydalanie zawartości macicy na skutek niedostateczmej kurczliwości mięśniówki macicy.
W przypadku spontanicznego endometritis związanego z kryciem szczytowe nasilenie procesu zapalnego obserwowane jest zazwyczaj w 12-24 godzin po kryciu.

Poprawa odsetka zaźrebień u podatnych na endometritis klaczy wymaga wczesnego rozpoznania zmian zapalnych przy pomocy badania przez prostnicę, badania ultrasonograficznego lub cytologicznego endometrium oraz szybkiego postępowania terapeutycznego, które zapobiega rozwinięciu sie stanu przewlekłego.
Typowym objawem stanu zapalnegondometrium jest akumulacja płynu w świetle macicy, którą można z łatwością stwierdzić w badaniu ultrasonograficznym. Zmiany w uformowaniu okolicy krocza i warg sromowych predysponują klacze do zakazeń macicy. Plastyka krocza prowadząca do pełniejszego zamknięcia górnej części sromu zazwyczaj prowadzi do poprawy wyników unasienniania i jest dobrze opracowaną metodą.

Leczenie stanu zapalnego błony śluzowej macicy

Postępowanie terapeutyczne w przypadku endometritls u klaczy generalnie ma na celu fizyczne wspomaganie akcji oczyszczania macicy z marwych tkanek i innych zanieczyszczeń:

– płukanie jamy macicy
– terapia hormonalna
– antybiotykoterapia.

Zapalenie łożyska

Zapalenie łożyska i związane z nim straty ciąży stają się coraz szerzej rozpoznawanym problemem w hodowli koni. Większość zapaleń łożyska spowodowana jest wstępującym zakażeniem drobnoustrojami środowiskowymi. Zapalenie łożyska moze być też związane z zakażeniem wirusowym lub grzybiczym, choć to drobnoustroje zazwyczaj powodują poronienie we wczesnym okresie ciąży.
Możliwości postępowania terapeutycznego obejmują stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum aktywności w celu eliminacji zakażenia bakteryjnego, niesterydowych środków przeciwzapalnych oraz progestagenów takich jak altrenogest, który często stosowany jest w celu podtrzymania ciąży u klaczy.

Niedostateczna funkcja lutealna u klaczy jako przyczyna strat zarodkowych

Jak już wcześniej wspomniano, adekwatny poziom progesteronu jest warunkiem niezbędnym rozwoju i utrzymania ciąży do czasu porodu. Pomimo, że u innych gatunków istnieją dowody na to, iż niedoczynność ciałka może być przyczyną strat ciąży, w przypadku koni rola tego zaburzenia jako czynnika przyczyniającego się do śmierci zarodkowej/płodowej jest wciąż poddawana dyskusji. Pomimo to, progestageny stosuje sie obecnie u koni w celu podtrzymania ciąży znacznie częściej niż u jakiegokolwiek innego gatunku zwierząt.

Poporodowy anestrus

Mniej niż 10% klaczy nie wykazuje owulacji w okresie 20 dni po wyźrebieniu, zatem trudno jest mówić u tego gatunku o typowym anestrus laktacyjnym. Niemniej jednak istnieją dowody wskazujące na to, że laktacja moze mieć w pewnym stopniu negatywny wpływ na płodność u klaczy.
Termin anestrus poporodowy jest wiec stosowany w przypadku braku cyklicznej aktywności rozrodczej po rui poźrebiętnej najczęściej na skutek przetrwałości ciałka żółtego. Klacze takie można z powodzeniem leczyć podając im prostaglandyny i unasienniać w indukowanej rui.

Zamieralność zarodków i poronienie

Terminem wczesnej śmierci zarodkowej generalnie określa się straty ciąży w okresie pierwszych 40 dni po zapłodnieniu, podczas gdy poronienie oznacza utratę ciąży pomiędzy jej dniem 40 a 300.

Częstotliwość występowania zamieralności zarodków ocenia się na średnio 5 do 15%.

Śmierć zarodka może być spowodowana działaniem czynników zakaźnych (np. EHV-1), niezakaźnych (np. ciąża bliźniacza), bądź też niezidentyfikowanych. Zaś działania zapobiegawcze oczywiście dotyczą jedynie dwóch pierwszych przyczyn. Właściwe wyznaczenie czasu krycia w stosunku do momentu owulacji ma ogromne znaczenie w zapobieganiu wczesnej zamieralności zarodków. Klacze powinny być unasienniane w okresie 30 godzin przed momentem owulacji lub do 12 godzin po niej.

Wczesna niedoczynność ciałka żółtego

Brak jest jednoznacznych dowodów na to, że pierwotna niedoczynność ciałka żółtego jest przyczyną wczesnej zamieralności zarodków u klaczy w okresie przez 25 dniem ciąży. Terapia przy pomocy GnRH w późnym okresie diestrus, zanim dojdzie do inicjacji sygnału luteolitycznego, może prawdopodobnie zapobiegać regresji ciałka żółtego u klaczy, których zarodki nie są w stanie same wydzielać w dostatecznym stopniu sygnału chemicznego niezbędnego do rozpoznania ciąży przez organizm matki.

Przedłużona ruja

Przedłużona ruja najcześciej występuje u klaczy pod koniec sezonu rozrodczego i jest związana z obecnością dużego, przetrwałego pęcherzyka jajnikowego, aktywnie wydzielającego estrogeny. Terapia w oparciu od progestageny jest zazwyczaj bardzo skuteczna w zakresie hamowania objawów rujowych. Inną możliwą terapią jest podanie analogów GnRH, jako że skracają one trwanie przedłużonej rui poprzez indukcje owulacji przterwałego pęcherzyka dominującego.

Ciąża bliźniacza

Ciąża bliźniacza jest dla hodowcy koni niemal zawsze wydarzeniem wysoce niepożądanym. Często prowadzi ona do wczesnej śmierci zarodków lub poronienia. Ustalono, że u 9,7% klaczy w ciąży bliźniaczej doszło do resorpcji obydwu zarodków, a u 61,5% z nich do resorpcji jednego z nich. Poronienie miało miejsce u 52,8% pozostałych klaczy u których nie doszło wcześniej do resorpcji płodów.

Jeśli nawet ciąża bliźniacza zostaje utrzymana do czasu porodu, zazwyczaj jedno z urodzonych źrebiąt jest znacznie mniejsze.

Ciąża bliźniacza może być diagnozowana za pomocą badania ultrasonograficznego i wówczas jeden z zarodków może być wyeliminowany np. na drodze manualnego zgniecenia ręką wprowadzoną do prostnicy klaczy. Należy zawsze zachować dużą ostrożność stawiając rozpoznanie ciąży bliźniaczej, jako że z różnych przyczyn nie zawsze jest ono w 100% dokładne, nawet przy dwukrotnym badaniu ultrasonograficznym. Nawet najbardziej doświadczeni praktycy w rzadkich przypadkach mogą przeoczyć obecność drugiego zarodka.

Ręczne zniszczenie jednego z bliźniąt może być wykonane tylko jeśli ich pęcherzyki zarodkowe nie są połączone i nie później niż 28 dnia ciąży. W przypadku późniejszej interwencji niemal zawsze dochodzi do śmierci i wydalenia obydwu zarodków/płodów.

 

Pamiętaj! Informacje zawarte w tym wpisie mają jedynie charakter informacyjny.

Opracowanie na podstawie: Allen WR.: Exogenous hormonal control of the mare’s oestrus cycle. 1990, T. Gulczycki, W. Ares – Rozród i jego kontrola u klaczy hodowlanych, 1999, wikipedia.org