Czynniki mające wpływ na sezonową aktywność rozrodczą klaczy

Końskie zdrowie

Zmiany sezonowe w aktywności rozrodczej klaczy zależą od różnych czynników. Poniżej wymieniam niektóre z nich.

Melatonina

Zmiany sezonowe w aktywności rozrodczej klaczy są sterowane odbieranymi przez organizm zwierzęcia zmianami długości dnia świetlnego, jak również temperatury otoczenia i warunków żywieniowych. Przekaz sygnałów świetlnych do osi podwzgórzowo-przysadkowej następuje za pomocą melatoniny (hormonu o funkcji neurotransmitera wydzielanego przez szyszynkę). Synteza i uwalnianie melatoniny są bezpośrednio sterowane długością dnia świetlnego.
Podwyższone stężenie melatoniny obecne jest w krążeniu jedynie podczas godzin ciemności. Pod koniec sezonu rozrodczego dzień staje się krótszy, spada temperatura otoczenia oraz ograniczeniu ulega dostępność substancji pokarmowych. Wydłużony okres, w którym występują krótkie dni stymuluje produkcję melatoniny, co z kolei negatywnie wpływa na uwalnianie GnRH (hormon uwalniający gonadotropiny) z podwzgórza. Na początku sezonu rozrodczego natomiast, dochodzi do hamowania wydzielania melatoniny na skutek wzrastającej długości dnia świetlnego.

Hormonu stymulujący wzrost pęcherzyków jajnikowych – FSH

Sezonowość rozrodu sterowana jest modulacją częstotliwości wydzielania GnRH (hormon uwalniający gonadotropiny) i na tej drodze regulację bezpośredniego wpływu gonadotropin na jajniki. U klaczy, częstotliwość pulsacyjnego wydzielania FSH i LH wzrasta stopniowo wiosną, podczas tygodni bezpośrednio poprzedzających pierwszą owulację. W połowie lata, podczas każdego cyklu rujowego dochodzi dwukrotnie do uwalniania FSH: po raz pierwszy w późnej fazie estrus lub wczesnej fazie diestrus oraz po raz drugi w środkowej fazie diestrus.

Zmiany w sposobie wydzielania FSH mają miejsce m.in. u klaczy pełnej krwi angielskiej podczas jesiennego okresu przejściowego (1 lub 2 wylewy w cyklu). Taka tendencja dwukrotnego wzrostu wydzielania FSH jest niezbędna w procesie dojrzewania pęcherzyka dominującego. Tak więc, być może brak wylewu FSH we wczesnym diestrus podczas jesiennych cykli rujowych jest przyczyną ograniczonego rozwoju pęcherzyków jajnikowych pod koniec sezonu rozrodczego.

Hormon luteinizujący – LH

Pomimo, iż ostateczne ustanie owulacji jest związane z brakiem wylewu przedowulacyjnego LH, funkcjonowanie ciałka żółtego oraz produkcja estrogenów przez wzrastające pęcherzyki jajnikowe są upośledzone już na kilka cykli wcześniej. Jest możliwym, że początkowa stymulacja rozwijających sie pęcherzyków staje się niedostateczna w miarę postępu sezonu rozrodczego.
Obniżenie intensywności przedowulacyjnego wylewu LH podczas jesiennych cykli rujowych może także wywierać negatywny wpływ na funkcjonowanie ciałka żółtego. Podobna sytuacja, ale w odwrotnej kolejności, ma miejsce podczas przejścia z okresu anoestrus w sezon rozrodczy. U około 50% klaczy rozwijają się kolejne bezowulacyjne fale wzrostu pęcherzykowego, z pęcherzykiem dominującym osiągającym średnicę podobną do średnicy pęcherzyka przedowulacyjnego. Pęcherzyki takie nie ulegają owulacji na skutek niedostatecznego wydzielania GnRH (hormon uwalniający gonadotropiny), co z kolei upośledza wydzielanie LH. Co więcej, takie duże pęcherzyki jajnikowe okresu przejściowego nie są w stanie produkować dostatecznych ilości estrogenów.

Prolaktyna

Prolaktyna również odgrywa rolę w sezonowości fukcjl rozrodczych u klaczy. Stężenie prolaktyny utrzymuje się na wysokim poziomie latem i ulega obniżeniu zimą. Podawanie klaczom prolaktyny lub preparatów stymulujących jej wydzielanie (np. sulprid) może prowadzić wiosną do przyspieszenia pierwszej owulacji. Podczas cykli letnich obserwowane są nagłe pojedyncze epizody wzostu stężenia prolaktyny we krwi tuż po luteolizie, po których szybko następuje wzrost stężenia estronu, co wskazuje na rolę prolaktyny w procesie wzrostu i dojrzewania pęcherzyków jajnikowych.

Objawy

Podczas okresu sezonowego jajniki klaczy pozbawione są stymulującego wpływu gonadotropin i w badaniu rektalnym są niewielkich rozmiarów, twarde i nie wyczuwa sie na nich żadnych wyraźnych struktur. Zarówno szyjka macicy jak i sama macica wykazują słabe napięcie ścian. Jednak wraz z rozpoczęciem sezonu rozrodczego, jajniki stają sie bardzie elastyczne i stwierdzić można na ich powierzchni liczne niewielkie pęcherzyki jajnikowe.

Na początku sezonu rozrodczego klacze często wkraczają w przejściowy okres obniżonej aktywności jajników, podczas którego dochodzi do rozwoju niewielkich pęcherzyków, które ulegają atrezji i są zastępowane przez nowe.

W marcu i kwietniu
– około 70% klaczy wykazuje pierwszą w danym sezonie ruję, choć u zaledwie 50% z nich dochodzi w tym czasie do owulacji.

W maju i czerwcu
– większość klaczy przechodzi wyraźne, choć nieco skrócone cykle rujowe, które niemal zawsze prowadzą do owulacji pęcherzyka dominującego.

 

Pamiętaj! Informacje zawarte w tym wpisie mają jedynie charakter informacyjny.

Opracowanie na podstawie: Allen WR.: Exogenous hormonal control of the mare’s oestrus cycle. 1990, T. Gulczycki, W. Ares – Rozród i jego kontrola u klaczy hodowlanych, 1999, wikipedia.org