Cykl rozrodczy u koni, zapłodnienie i utrzymanie ciąży

Końskie zdrowie, , ,

Aktywność rozrodcza u koni przebiega w sposób sezonowy. Okres rozrodczy dla klaczy rozciąga się od wczesnej wiosny do późnego lata, co na naszej półkuli oznacza okres od kwietnia do września, a na półkuli południowej, od października do marca.

Aktywność rozrodcza wzbudzana jest przede wszystkim zwiększającą się wczesną wiosną długością dnia. Późnym latem i wczesną jesienią natomiast, skrócenie długości dnia inicjuje zakończenie okresu rozrodczego.

W tym wpisie chcemy przybliżyć wszystkim, którzy chcą być hodowcami kilka podstawowych informacji na temat fizjologicznego przebiegu ciąży, porodu i okresu poporodowego u klaczy, co umożliwi odpowiednio wczesną reakcję w przypadku wystąpienia nieprawidłowości w tym okresie.

Wzrastająca wiosną temperatura i zwiększony dostęp wysokiej jakości paszy, przyspieszają wejście klaczy w okres rozrodczy.

Fizjologia cyklu rozrodczego u koni, zapłodnienie i utrzymanie ciąży

Owulacja u klaczy nie występuje wcale lub ma miejsce sporadycznie podczas miesięcy zimowych, a osiąga największą częstotliwość latem. Wiosna i jesień to okresy przejściowe w aktywności rozrodczej i charakteryzują się częstym występowaniem nieregularnych cykli rujowych o zmiennej długości i zmiennym czasie owulacji. Ciąża u klaczy trwa średnio 335 do 342 dni.

W okresie rozrodczym klacze wchodzą w ruję średnio co 21 (18-24) dni (kuce przeciętnie 25 dni). Wydzielanie hormonu stymulującego wzrost pęcherzyków jajnikowych jak i hormonu luteinizującego są stymulowane wyrzutem hormonu uwalniającego gonadotropiny.

Sezon ma także wyraźny wpływ na produkcję nasienia i zachowanie rozrodcze ogierów, więc na czas od pierwszego kontaktu wzrokowego do kopulacji oraz długość samej kopulacji. Wytwarzanie nasienia jest maksymalne od późnego maja do lipca. Na drodze sztucznej manipulacji długością dnia świetlnego można przyspieszyć rozpoczęcie okresu najwyższej produkcji nasienia u koni. Efekt ten jednak zazwyczaj nie utrzymuje się przez okres całego sezonu rozrodczego.

Najwyższa aktywność rozrodcza ogierów na półkuli północnej jest obserwowana od marca do końca października.

Rozpoznanie Rui

Zachowanie klaczy – Najczęściej stosowaną metodą rozpoznawania fazy płodności (estrus) u klaczy jest obserwacja jej zachowania w obecności ogiera. Klacz w rui toleruje, a nawet zachęca ogiera, demonstrując szereg typowych zachowań takich jak przysiadanie, unoszenie ogona, oddawanie niewielkich ilości moczu i uwidacznianie sromu (tzw. błyskanie sromem). Klacz w fazie estrus nieruchomieje gdy ogier skubie jej grzywę, a nawet gryzie i pozoruje atak. Podczas gdy ogier skubie grzywę klaczy, może ona jeszcze bardziej eksponować zad i okolice zewnętrznych narządów płciowych. Pozycja jaką przyjmuje klacz w rui, z grzbietem wygiętym w łuk (kyphosis) jest odmienna niż obserwowana u większości samic innych gatunków zwierząt domowych w rui.

Oznaki zewnętrzne rui mogą być słabo zaznaczone na początku sezonu rozrodczego oraz we wczesnym okresie estrus. ale stopniowo ulegają nasileniu w miarę postępu sezonu oraz w miarę zbliżania się momentu owulacji.

Szereg bodźców zewnętrznych, takich jak obecność ssącego źrebięcia oraz nieznane otoczenie, może prowadzić do osłabienia objawów rujowych u klaczy. W takiej sytuacji ostrożne stosowanie “dutki” może uwidocznić właściwe zachowanie rujowe.

Klacze nie będące w rui, gdy zbliża się do nich od tyłu ogier, kładą po sobie uszy, przyciskają ogon do zadu i próbują kopać.

Badanie ultrasonograficzne – Obecnie, zastosowanie badania ultrasonograficznego monitorowania aktywności rozrodczej klaczy stało się powszechną praktyką na terenie dużych stadnin, zaś posiadanie utrasonografu przez niemal każdego lekarza praktyka specjalizującego się w prowadzeniu rozrodu koni pozwala na jego wykorzystanie w mniejszych stadach czy nawet u pojedynczych klaczy hodowanych amatorsko.

Technika ta daje możliwość określenia ze znaczną dokładnością czasu owulacji oraz wczesnego rozpoznania wielu zaburzeń funkcjonowania układu rozrodczego. Można dzięki temu zredukować liczbę kryć lub zabiegów inseminacji, co między innymi pozwala na zmniejszenie zagrożenia przenoszenia chorób wenerycznych.

Zapłodnienie i utrzymanie ciąży

Do zapłodnienia dochodzi w obrębie jajowodu. Jest ono możliwe w czasie 30. godzin od chwili owulacji.

Pierwsze 6 dni – Przemieszczanie się komórki jajowej poprzez jajowód w kierunku macicy zajmuje około 6. dni.

7-17 dzień  – Po osiągnięciu macicy, zarodek konia zachowuje owalny kształt i porusza sie swobodnie w jej świetle aż do 17. dnia po owulacji. To ciągłe przemieszczanie się zarodka w jamie macicy w tym wczesnym okresie jest niezbędne, aby mogło dojść do rozpoznania ciąży przez organizm matki. Dlatego też dla utrzymania wczesnej ciąży, błona śluzowa macicy (endometrium) musi być w dobrym stanie, bez fizycznych przeszkód w postaci dużych torbieli czy przegród łącznotkankowych, które ograniczałyby ruch zarodka w obrębie macicy. Zmiany patologiczne błony śluzowej macicy i wspomniane przeszkody, mogą spowodować nierozpoznanie istnienia zarodka i utratę ciąży.

25-38 dzień – Pomiędzy 25 a 35 dniem po owulacji, komórki rofoblastu zaczynają sie namnażać i około dnia 36-38 migrują głęboko w głąb macicy aby stworzyć struktury unikalne dla koni zwane kubkami endometrialnymi. Są one aktywne wydzielniczo i odgrywają zasadniczą rolę w procesie utrzymania ciąży, do czasu gdy łożysko bedzie w stanie samo wyprodukować dostateczne ilości progesteronu, co mam miejsce około 100 dnia ciąży.

40-70 dzień – Od 40 do 70 dnia ciąży kubki endometrialne wytwarzają i wydziełają znaczne ilości końskiej gonadotropiny kosmówkowej. Wraz z przysadkowym FSH, gonadotropina kosmówkowa stymuluje rozwój ciałek żółtych dodatkowych, zapewniając w ten sposób źródło progesteronu.

70-120 dzień – Kubki endometrialne zaczynają ulegać degeneracji i stężenie eCG we krwi zaczyna sie obniżać. Około 100-120 dnia uległe martwicy kubki endometrialne oddzielają się od powierzchni endometrium i pozostają w jamie macicy, gdzie niekiedy ulegają zakotwiczeniu w kosmówko-omoczni.
Mikrokotyledon, pierwotny element służący wymianie substancji odżywczych na terenie nieinwazyjnego łożyska kosmówkowo-omoczniowego zostaje utworzony do dnia 120 ciąży.

Ruja poźrebiętna – Pierwsza po wyźrebieniu ruja, nazywana często “rują poźrebiętną”, ma miejsce od 5 do 15 dni po porodzie. Pomimo, iż płodność w tej pierwszej rui uważana jest generalnie za niską, niektórzy hodowcy dążą do krycia klaczy w tym czasie. Jedną z przyczyn jest trudna do przewidzenia długość okresu bezrujowego, który następuje po rui poźrebietnej u klaczy w latacji.

Wejście w kolejną ruję – U klaczy nieciężarnych lub u takich, u których nie dojdzie do rozpoznania ciąży, endometrium zaczyna pomiędzy 14 a 16 dniem cyklu wydzielać PCF2G. Wydzielanie go prowadzi do lizy ciałka żółtego i pozwala na uwalnianie gonadotropin z przysadki mózgowej i powtórne wejście klaczy w ruję.

Rodzaje zapłodnienia klaczy

Krycie naturalne

Owulacja ma miejsce 24-48 godzin przed końcem fazy estrus, ale z uwagi na sezonową i osobniczą zmienność długości rui, precyzyjne przewidzenie momentu owulacji bez kilkukrotnego badania ultrasonograficznego jest praktycznie niemożliwe.
Klacze mogą być unasienniane w okresie od 30 godzin przed, do 12 godzin po owulacji. Późniejsza inseminacja może prowadzić do zapłodnienia, lecz jest obarczona zwiększonym ryzykiem wczesnej zamieralności zarodków.

Sztuczne unasiennianie 

Sztuczne unasiennianie staje sie coraz bardziej popularne w hodowli koni, chociaż w hodowli koni pełnej krwi jest niedopuszczalne. Oferuje ono hodowcom innych ras znaczne korzyści zdrowotne i organizacyjne:
– znaczna liczba klaczy może być inseminowana nasieniem pojedynczego ogiera
– klacz może być unasienniania we własnej stajni, co znacznie obniża ryzyko związane z transportem i kontaktem z innymi końmi sprowadzanymi do stadnin na czas stanówki
– wyeliminowane zostają koszty transportu klaczy i ubezpieczenia ponoszone z tytułu krycia w stadninie
– nie ma konieczności transportu źrebięcia, którego matka ma być unasienniana
– znacznemu obniżeniu ulega ryzyko urazów klaczy, ogiera i personelu, do których może dochodzić podczas krycia naturalnego
– redukcji ulega zagrożenie transmisji chorób zakaźnych (zwłaszcza przenoszonych droga płciową)
– ograniczeniu ulega częstotliwość stanów zapalnych macicy związanych z kryciem naturalnym u “problemowych” klaczy.

Transfer zarodków

Transfer zarodków u koni jest techniką, która rozwinęła się stosunkowo niedawno i pozwala na uzyskanie w ciągu roku więcej niż jednego źrebięcia od wyjątkowo cennych klaczy. Transfer zarodków można rozważać przede wszystkim u klaczy starszych, które nie są w stanie podtrzymać ciąży czy też klaczy biorących udział w wyścigach, polo lub innych sportach. Ich potencjał genetyczny może być wykorzystany w postaci źrebiąt urodzonych przez inne klacze (matki zastępcze). W wypadku klaczy pełnej krwi technika ta jest zabroniona.

W kolejnym wpisie napiszemy o rozpoznaniu, diagnostyce ciąży u klaczy.

Pamiętaj! Informacje zawarte w tym wpisie mają jedynie charakter informacyjny.

 

Opracowanie na podstawie: Allen WR.: Exogenous hormonal control of the mare’s oestrus cycle. 1990, T. Gulczycki, W. Ares – Rozród i jego kontrola u klaczy hodowlanych, 1999, wikipedia.org